Mert
New member
Üstteki kayaç daha dirençliyse, altındaki yumuşak tüfün aşınmasını bir süre yavaşlatabilir. Ancak bu koruma sonsuz değildir.
Zamanla gövde incelir.
Gövde inceldikçe şapkanın taşıdığı yükün dengesi değişir.
En sonunda destek yeterince azalırsa şapka düşebilir.
Bu yüzden bazı peri bacalarının tepelerinin boşta duruyormuş gibi görünmesi aslında bir çeşit jeolojik “denge gösterisi”dir.
Fotoğraf çekerken insan “Ne kadar sağlam duruyor!” diye düşünebilir. Jeolog ise muhtemelen “Bu yapının altında hangi kayaç var ve aşınma ne durumda?” diye bakar.
Aynı manzaraya iki farklı göz.
Erkek Jeolog Haritayı Açıyor, Kadın Jeolog Vadinin Hikâyesini Dinliyor mu?
Burada küçük bir parantez açmak istiyorum; çünkü bu konuya insan davranışları açısından bakmak da ilginç.
Toplumda erkeklerin daha çözüm odaklı ve stratejik, kadınların ise daha empatik ve ilişki odaklı olduğu şeklinde genellemeler sıkça yapılır. Fakat gerçek hayatta insanlar bu kadar kolay kategorilere ayrılmıyor.
Mesela hayali iki jeolog düşünelim.
Mehmet araziye gelir gelmez haritasını açıyor:
“Burada eğim şu kadar. Tabaka şu yönde. Su akışının yönünü çıkaralım.”
Stratejik yaklaşımı sayesinde peri bacalarının hangi yamaçlarda daha kolay gelişebileceğini anlamaya çalışıyor.
Ayşe ise aynı oluşuma bakıp vadinin farklı kesimlerindeki kayaçların nasıl değiştiğini inceliyor. Bölgedeki yerleşimlerin kayaçların aşınma özelliklerinden nasıl etkilendiğini, insanların mağara ve kaya mekânlarını neden belirli bölgelerde kullandığını araştırıyor.
Biri “süreç nasıl işliyor?” diye soruyor.
Diğeri “bu süreç çevreyi ve insanları nasıl etkiledi?” diye bakıyor.
Ama asıl güzel taraf şu: Mehmet’in empati kuramayacağını, Ayşe’nin teknik analiz yapamayacağını varsaymak saçma olur. İkisi de kayaç örneği alabilir, harita okuyabilir, insanlarla konuşabilir, istatistik kullanabilir veya saha çalışmasında aynı sorunun peşinden gidebilir.
Bilim insanlarını cinsiyetlerine göre tek bir karakter kalıbına sıkıştırmak yerine, farklı düşünme biçimlerinin bir araya gelmesi çok daha gerçekçi.
Zaten iyi bilim biraz da bundan ibaret değil mi?
Aynı kayaya bakıp farklı sorular sorabilmek.
Peri Bacaları İnsanlara Ne Anlatıyor?
Peri bacaları sadece turistik fotoğraf fonu değil.
Bu oluşumlar aynı zamanda bölgenin volkanik geçmişinin ve uzun süreli aşınma süreçlerinin açık hava laboratuvarı gibi okunabileceği doğal yapılardır.
Kapadokya çevresindeki kayaçların oluşumunda Erciyes, Hasan Dağı ve Melendiz Dağı gibi volkanik merkezlerin geçmiş faaliyetleri önemli rol oynamıştır. MTA kayıtlarında Orta Anadolu’daki volkanik birimlerin tüf ve ignimbiritlerden andezit, dasit, riyolit ve bazaltik ürünlere kadar farklı kayaç türlerini içerdiği belirtiliyor. E-Ticaret+1
Üstelik tüfün nispeten kolay işlenebilir olması insanların bu kayaları oyup yaşam alanları oluşturabilmesini de kolaylaştırmıştır. Uçhisar çevresindeki doğal tüf oluşumları ve kaya içine açılmış mekânlar bu ilişkinin dikkat çekici örneklerindendir. USGS'nin Kapadokya üzerine yayımladığı çalışmalarda da Uçhisar çevresindeki Neojen tüfleri içinde oyulmuş mağara ve yapıların varlığı belgelenmiştir. USGS Publications
Burada insan ile jeoloji arasında ilginç bir ilişki ortaya çıkıyor.
Kayaç önce insanın yaşam alanını şekillendiriyor; sonra insan da kayacı şekillendiriyor.
Bu karşılıklı ilişki aslında peri bacalarını çok daha anlamlı hale getiriyor.
Peki Neden Her Volkanik Bölgede Peri Bacası Yok?
İşte düşündürücü soru burada başlıyor.
Eğer volkanik kayaçlar yeterliyse neden dünyanın her yerinde Kapadokya benzeri peri bacaları görmüyoruz?
Çünkü doğru kayaç kombinasyonunun yanında uygun topoğrafya, çatlak sistemleri, yağış rejimi, yüzey akışı ve uzun süreli aşınma gibi birçok koşulun bir araya gelmesi gerekiyor.
Bir bölgede çok sert kayaçlar varsa erozyon farklı şekiller oluşturabilir.
Başka bir yerde kayaçlar çok homojense farklı bir aşınma modeli gelişebilir.
Yumuşak ve sert katmanlar uygun biçimde yan yana geldiğinde ise doğa adeta kendi kalıbını oluşturur.
MTA'nın farklı bölgelerdeki çalışmalarında da peri bacalarının yalnızca tek bir kayaç tipine bağlı olmadığı, farklı piroklastik birimlerin ve dayanıklılık farklarının şekillenmede etkili olduğu görülüyor. Bülten+1
Dolayısıyla “peri bacasını hangi kayaç oluşturdu?” sorusunun en doğru cevabı biraz daha kapsamlı:
Başta tüf olmak üzere kolay aşınabilen volkanik kayaçlar peri bacalarının gövdesini oluştururken, daha dirençli ignimbirit ve benzeri kayaçlar bazı oluşumlarda üstteki koruyucu şapkayı meydana getirir. Bunları biçimlendiren temel süreç ise uzun süreli erozyondur.
Kısacası Peri Bacası Bir Kayaç Değil, Jeolojik Bir Ekip Çalışmasıdır
Peri bacasına bakınca yalnızca “tuhaf şekilli kaya” görmek aslında hikâyenin büyük bölümünü kaçırmak demek.
O kayanın arkasında eski volkanik patlamalar var.
Volkanik kül ve parçaların birikmesi var.
Tüf ve ignimbirit gibi kayaçların oluşması var.
Farklı kayaçların farklı direnç göstermesi var.
Yağmur ve sel sularının milyonlarca yıllık çalışması var.
Rüzgârın katkısı var.
İklim koşulları var.
Ve bütün bunların sonunda ortaya çıkan inanılmaz bir doğal heykel var.
Belki de peri bacalarına bakarken sorulması gereken soru yalnızca “Hangi kayaçtan oluşmuş?” değildir.
Bir kayanın şeklini belirleyen şey gerçekten yalnızca kendisi midir, yoksa onu çevreleyen su, iklim, zaman ve diğer kayaçlarla kurduğu ilişki midir?
Bence peri bacalarının en güzel tarafı tam da burada.
Onlar bize jeolojinin yalnızca taşların isimlerini ezberlemekten ibaret olmadığını gösteriyor. Tüf, ignimbirit ve erozyon gibi kelimeler kitap sayfasında teknik terimler olarak durabilir. Fakat sahada birleşince ortaya milyonlarca yıllık bir hikâye çıkar.
Ve o hikâyenin başrolünde çoğunlukla tüf, yardımcı oyuncu koltuğunda ignimbirit, yönetmen koltuğunda ise erozyon ve zaman oturuyor.
Periler mi?
Onlar da belli ki yıllardır bu muhteşem jeolojik yapının PR ekibinde.
Zamanla gövde incelir.
Gövde inceldikçe şapkanın taşıdığı yükün dengesi değişir.
En sonunda destek yeterince azalırsa şapka düşebilir.
Bu yüzden bazı peri bacalarının tepelerinin boşta duruyormuş gibi görünmesi aslında bir çeşit jeolojik “denge gösterisi”dir.
Fotoğraf çekerken insan “Ne kadar sağlam duruyor!” diye düşünebilir. Jeolog ise muhtemelen “Bu yapının altında hangi kayaç var ve aşınma ne durumda?” diye bakar.
Aynı manzaraya iki farklı göz.
Erkek Jeolog Haritayı Açıyor, Kadın Jeolog Vadinin Hikâyesini Dinliyor mu?
Burada küçük bir parantez açmak istiyorum; çünkü bu konuya insan davranışları açısından bakmak da ilginç.
Toplumda erkeklerin daha çözüm odaklı ve stratejik, kadınların ise daha empatik ve ilişki odaklı olduğu şeklinde genellemeler sıkça yapılır. Fakat gerçek hayatta insanlar bu kadar kolay kategorilere ayrılmıyor.
Mesela hayali iki jeolog düşünelim.
Mehmet araziye gelir gelmez haritasını açıyor:
“Burada eğim şu kadar. Tabaka şu yönde. Su akışının yönünü çıkaralım.”
Stratejik yaklaşımı sayesinde peri bacalarının hangi yamaçlarda daha kolay gelişebileceğini anlamaya çalışıyor.
Ayşe ise aynı oluşuma bakıp vadinin farklı kesimlerindeki kayaçların nasıl değiştiğini inceliyor. Bölgedeki yerleşimlerin kayaçların aşınma özelliklerinden nasıl etkilendiğini, insanların mağara ve kaya mekânlarını neden belirli bölgelerde kullandığını araştırıyor.
Biri “süreç nasıl işliyor?” diye soruyor.
Diğeri “bu süreç çevreyi ve insanları nasıl etkiledi?” diye bakıyor.
Ama asıl güzel taraf şu: Mehmet’in empati kuramayacağını, Ayşe’nin teknik analiz yapamayacağını varsaymak saçma olur. İkisi de kayaç örneği alabilir, harita okuyabilir, insanlarla konuşabilir, istatistik kullanabilir veya saha çalışmasında aynı sorunun peşinden gidebilir.
Bilim insanlarını cinsiyetlerine göre tek bir karakter kalıbına sıkıştırmak yerine, farklı düşünme biçimlerinin bir araya gelmesi çok daha gerçekçi.
Zaten iyi bilim biraz da bundan ibaret değil mi?
Aynı kayaya bakıp farklı sorular sorabilmek.
Peri Bacaları İnsanlara Ne Anlatıyor?
Peri bacaları sadece turistik fotoğraf fonu değil.
Bu oluşumlar aynı zamanda bölgenin volkanik geçmişinin ve uzun süreli aşınma süreçlerinin açık hava laboratuvarı gibi okunabileceği doğal yapılardır.
Kapadokya çevresindeki kayaçların oluşumunda Erciyes, Hasan Dağı ve Melendiz Dağı gibi volkanik merkezlerin geçmiş faaliyetleri önemli rol oynamıştır. MTA kayıtlarında Orta Anadolu’daki volkanik birimlerin tüf ve ignimbiritlerden andezit, dasit, riyolit ve bazaltik ürünlere kadar farklı kayaç türlerini içerdiği belirtiliyor. E-Ticaret+1
Üstelik tüfün nispeten kolay işlenebilir olması insanların bu kayaları oyup yaşam alanları oluşturabilmesini de kolaylaştırmıştır. Uçhisar çevresindeki doğal tüf oluşumları ve kaya içine açılmış mekânlar bu ilişkinin dikkat çekici örneklerindendir. USGS'nin Kapadokya üzerine yayımladığı çalışmalarda da Uçhisar çevresindeki Neojen tüfleri içinde oyulmuş mağara ve yapıların varlığı belgelenmiştir. USGS Publications
Burada insan ile jeoloji arasında ilginç bir ilişki ortaya çıkıyor.
Kayaç önce insanın yaşam alanını şekillendiriyor; sonra insan da kayacı şekillendiriyor.
Bu karşılıklı ilişki aslında peri bacalarını çok daha anlamlı hale getiriyor.
Peki Neden Her Volkanik Bölgede Peri Bacası Yok?
İşte düşündürücü soru burada başlıyor.
Eğer volkanik kayaçlar yeterliyse neden dünyanın her yerinde Kapadokya benzeri peri bacaları görmüyoruz?
Çünkü doğru kayaç kombinasyonunun yanında uygun topoğrafya, çatlak sistemleri, yağış rejimi, yüzey akışı ve uzun süreli aşınma gibi birçok koşulun bir araya gelmesi gerekiyor.
Bir bölgede çok sert kayaçlar varsa erozyon farklı şekiller oluşturabilir.
Başka bir yerde kayaçlar çok homojense farklı bir aşınma modeli gelişebilir.
Yumuşak ve sert katmanlar uygun biçimde yan yana geldiğinde ise doğa adeta kendi kalıbını oluşturur.
MTA'nın farklı bölgelerdeki çalışmalarında da peri bacalarının yalnızca tek bir kayaç tipine bağlı olmadığı, farklı piroklastik birimlerin ve dayanıklılık farklarının şekillenmede etkili olduğu görülüyor. Bülten+1
Dolayısıyla “peri bacasını hangi kayaç oluşturdu?” sorusunun en doğru cevabı biraz daha kapsamlı:
Başta tüf olmak üzere kolay aşınabilen volkanik kayaçlar peri bacalarının gövdesini oluştururken, daha dirençli ignimbirit ve benzeri kayaçlar bazı oluşumlarda üstteki koruyucu şapkayı meydana getirir. Bunları biçimlendiren temel süreç ise uzun süreli erozyondur.
Kısacası Peri Bacası Bir Kayaç Değil, Jeolojik Bir Ekip Çalışmasıdır
Peri bacasına bakınca yalnızca “tuhaf şekilli kaya” görmek aslında hikâyenin büyük bölümünü kaçırmak demek.
O kayanın arkasında eski volkanik patlamalar var.
Volkanik kül ve parçaların birikmesi var.
Tüf ve ignimbirit gibi kayaçların oluşması var.
Farklı kayaçların farklı direnç göstermesi var.
Yağmur ve sel sularının milyonlarca yıllık çalışması var.
Rüzgârın katkısı var.
İklim koşulları var.
Ve bütün bunların sonunda ortaya çıkan inanılmaz bir doğal heykel var.
Belki de peri bacalarına bakarken sorulması gereken soru yalnızca “Hangi kayaçtan oluşmuş?” değildir.
Bir kayanın şeklini belirleyen şey gerçekten yalnızca kendisi midir, yoksa onu çevreleyen su, iklim, zaman ve diğer kayaçlarla kurduğu ilişki midir?
Bence peri bacalarının en güzel tarafı tam da burada.
Onlar bize jeolojinin yalnızca taşların isimlerini ezberlemekten ibaret olmadığını gösteriyor. Tüf, ignimbirit ve erozyon gibi kelimeler kitap sayfasında teknik terimler olarak durabilir. Fakat sahada birleşince ortaya milyonlarca yıllık bir hikâye çıkar.
Ve o hikâyenin başrolünde çoğunlukla tüf, yardımcı oyuncu koltuğunda ignimbirit, yönetmen koltuğunda ise erozyon ve zaman oturuyor.
Periler mi?
Onlar da belli ki yıllardır bu muhteşem jeolojik yapının PR ekibinde.